فقيه نبوده باشند ، چه مسائل اين علم در شيعه پس از غيبت كبرى به‌وجود آمده است . 3 - و بالاخره اين علم سبب مىشود كه نصوص مذهب ، اهمّيّت خود را از دست بدهد . فساد اين سخنان ، آشكار و نياز وافرى به اطالهء كلام ندارد ، چه : اولا - دانسته شد كه مؤسس اين علم ، اهل سنّت نيستند . و ثانيا - منشأ نياز استنباط احكام به قواعد اصولى اين نيست كه اساسا تفقّه به‌طور مطلق نيازمند به كار بستن قواعد اصولى - مخصوصا به‌معناى وسيع امروزى - است تا لازم آيد اصحاب ائمّه ، فقيه نبوده باشند بلكه اين دورى از زمان نصوص و عدم دسترسى به معصوم است كه ما را تا اين حد به اين علم نيازمند ساخته و لذا اهل سنّت از همان آغاز دوران خلافت به اين علم احتياج پيدا كردند و شيعه پس از غيبت كبرى . بنابراين هم اصحاب ائمه فقيه بوده‌اند و هم ما به علم اصول نيازمنديم . و ثالثا - هدف از قواعد اصولى اين نيست كه در مقابل ادلّهء قطعيه ، ادلّهء ديگرى براى استنباط تراشيده شود بلكه هدف اين است كه به وسيلهء اين قواعد بتوان نيروى استنباط احكام از كتاب و سنّت و أحيانا ساير ادلّه را به دست آورد . بنابراين هيچ‌يك از اشكالات اخباريان وارد نيست . پيدايش اخباريان در اين عصر ، زمينهء مساعدى بود براى به‌وجود آمدن جوامع بزرگ روايات ، از قبيل : 1 - كتاب وافى در سه جلد بزرگ ، نوشتهء مولى محسن فيض كاشانى ( متوفّى به سال 1091 ه ق ) . 2 - كتاب وسائل الشيعة در سه جلد بزرگ ، نوشتهء شيخ محمد بن حسن حر عاملى ( متوفّى به سال 1104 ه ق ) . « 1 » 3 - بحار الانوار در 25 جلد بزرگ نوشتهء مولى محمد باقر مجلسى ( متوفّى به سال 1110 ه ق ) . « 2 » تأليف اين كتاب‌ها در اين دوره از اين جهت نبود كه نويسندگان آنها طرفدار مكتب

--> ( 1 ) - اين كتاب اخيرا در تهران به‌وسيلهء انتشارات مكتب اسلاميه در 20 مجلد به چاپ رسيده است و بار ديگر از روى همان چاپ در بيروت به‌طور افست چاپ شده است . ( 2 ) - اين كتاب نيز در اين سنوات اخير در حدود 110 مجلد در تهران به چاپ رسيده است .